De balansen van de belangrijkste centrale banken in de wereld zijn de laatste jaren sterk gegroeid, opgeblazen zoals u wilt. Via het elektronisch creëren van geld (aan de rechterkant van de balans) worden vooral staatsleningen en slechte beleggingen van banken opgekocht (wat op de linkerkant, de activakant, van de balans, komt te staan). 

ECB groeit het snelst

In onderstaand plaatje wordt de grootte van de balans van de vier belangrijke centrale banken met elkaar vergeleken. Daarbij wordt de balans gerelateerd aan de grootte van de economie (GDP). Opvallend is dat de balans van de ECB het sterkst is opgeblazen en dat de trend hier nog altijd (hard) stijgende is.

Sterker nog, de balans van de ECB is nu relatief groter dan die van Japan, het land dat veel bekritiseerd wordt omdat het een weinig effectief monetair beleid zou voeren. Bernanke heeft ooit gezegd dat de centrale bank van Japan, toen in 1989 de vastgoedzeepbel knapte, te laat en te langzaam ingreep.

Kordaat ingrijpen Fed

Wat verder opvalt aan het plaatje is dat de VS, toen in 2008 de kredietcrisis in alle hevigheid losbrandde, direct keihard ingrepen in het systeem. De Fed kocht op grote schaal slechte beleggingen van de banken op (wat leidde tot meer beleggingen op de balans van de Fed en dus een grotere balans). Dat zorgde ervoor dat de banken in de VS snel schoon werden. En dat de balans van de Fed daarna veel minder snel hoefde op te lopen.

In Europa werd, mede door het gebrek aan monetaire eenheid en gezamenlijk beleid, veel minder goed ingegrepen. De Europese bankensector is tot op de dag van vandaag nog steeds een probleem. Vooral de zuidelijke banken zitten in een val omdat ze veel slechte leningen van hun overheden op de balans hebben staan. Dus blijft de balans van de ECB maar groeien, bijvoorbeeld door het opkopen van staatspapier van de zwakke landen, om de vastgelopen carousel maar draaiende te houden.

Beleid faalt

Voor mij toont dit aan dat het Europese (monetair) beleid faalt. Doordat alle eurolanden nog op veel punten hun eigen beleid kunnen voeren is er niet de eenheid die de euro nodig heeft. Ik heb eerder mijmeringen gegeven over een noodzakelijke bankenunie (naast een gezamenlijke begrotings- en fiscale unie). Als die eenheid in beleid niet snel genoeg gevonden wordt, is de euro gedoemd te mislukken. En hoe sneller we dit ons realiseren, hoe beter dat is. 

In dit opzicht is het exemplarisch (voor het gebrek aan eenheid en dus voor een gebrek aan gecoördineerd beleid) dat Berlusconi enkele dagen geleden de euro een zelfmoordpact noemde. Hij zou Duitsland het liefst persoonlijk zo snel mogelijk uit de euro trappen. Duitsland noemde hij een hegemoniestaat en een land van spaarders. Berlusconi knipoogde naar een eerder bestaande Latijnse muntunie (tweede helft van de 19de eeuw), een unie die jammerlijk faalde, onder andere omdat Griekenland steeds zijn afspraken niet na kwam.

Terug naar de basis

Nog even terug naar de basis: waarom vergroten de centrale banken hun balans, middels kwantitatieve verruiming van de geldhoeveelheid? In deze video van de Bank of Engeland wordt uitgelegd dat het vergroten van de balans als doel heeft de rente te verlagen. Dit maakt (staats)obligaties (en sparen) minder aantrekkelijk, hetgeen mensen moet overhalen te besteden en te gaan beleggen in risicovollere beleggingen zoals bedrijfsobligaties en aandelen.

Lagere rentes op bedrijfsleningen maakt het voor bedrijven goedkoper om geld te lenen. Hogere aandelenkoersen zijn goed voor de welvaart van mensen en bedrijven. Tot nu toe werkt dit beleid nog beperkt. Bedrijfsobligaties hebben inderdaad geprofiteerd. Bestedingen zakken echter in en mensen durven nog steeds niet in aandelen te beleggen. De uiteindelijke doelstelling van de centrale banken is het realiseren van een bescheiden inflatie van 2% per jaar.

Inflatie is gevaar 

Daar schuilt ook meteen het grote gevaar van het beleid. Dat het doorschiet. Doordat het beleid van de centrale banken (lees: balansvergroting om bestedingen en bescheiden inflatie te veroorzaken) vooralsnog slecht werkt wordt met steeds zwaarder geweld geschoten. Verschillende centrale bankiers hebben al gewaarschuwd dat het huidige beleid niet zonder risico is.

Een studie van de St. Louis Fed toont aan dat balansvergroting alleen een goed middel is zolang het publiek gelooft dat, als het weer beter gaat, de centrale banken de balansen ook weer flink weten te verkleinen (of dat de verruiming alleen binnen het bankensysteem blijft). Voor mij is het een groot vraagteken of centrale banken in staat zullen zijn, als dat ooit nodig is, de balansen weer enorm te verkleinen.

De balansverruiming die we de laatste jaren hebben gezien is historisch groot. Niemand heeft ooit zoiets meegemaakt en niemand weet ook of het überhaupt mogelijk zal zijn weer zoveel geld aan het systeem te onttrekken. Dit maakt de huidige situatie extreem onzeker en onvoorspelbaar. De kans op hoge inflatie is vroeg of laat aannemelijk.

Dat is ook exact de reden van de hevige (en terechte) kritiek in Duitsland op de ECB. Onze Klaas Knot zit in het kamp van de centrale bankiers die met vuur willen spelen. Het huidige beleid roept herinneringen op aan de Weimar-periode waar geld drukken ook de norm was en uiteindelijk hyperinflatie ontstond. Deze periode toont aan dat het publiek het vertrouwen in geld kan verliezen. Getuige de stijging van de goudprijs is dit gebrek aan vertrouwen ook nu weer zichtbaar.

Lessen voor als geld doodgaat

Het boek When Money Dies (een aanbeveling van Warren Buffett) is de klassieker voor mensen die willen weten hoe hyperinflatie ontstaat en mensen het vertrouwen in geld kwijtraken. (Hier een recensie van het boek door mijn collega Jeroen Bijleveld).

Een opvallende les van de hyperinflatie tijdens Weimar is dat mensen aanvankelijk hun toevlucht namen tot beleggen in vreemde valuta’s die als sterk werden beschouwd (lees Zwitserse franken). Deze trend is de laatste jaren ook waarneembaar. De vergelijking met Weimar komt echt niet zomaar uit de lucht vallen. Een andere les is dat ook aandelen op een gegeven moment enorm kunnen stijgen (beter aandelen dan waardeloos geld). Lees de recensie, of nog beter: het boek zelf.
 

Harry Geels is directeur Research en partner bij Inmaxxa Vermogensbeheer in Naarden. Daarnaast is hij hoofdredacteur van Traders Club Magazine (TCM). De informatie in deze opinie is niet bedoeld als individueel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. De standpunten en vooruitzichten van Geels geven zijn persoonlijke mening weer.